Zandvoort is een dorp met twee gezichten en die twee zijn allebei in het straatbeeld te zien. Het vissersdorp dat er eeuwen stond, en de badplaats die er in ruim een eeuw overheen is gebouwd. Wie weet waar hij op moet letten, leest die geschiedenis gewoon af aan de gevels.
Het vissersdorp
Zandvoort bestond al lang voordat er ook maar iemand voor zijn plezier de zee in ging. De naam verwijst naar een doorwaadbare plek in het zand en het dorp leefde van de visserij. De bebouwing kroop in de luwte achter de duinrand, met korte, kronkelende straten die beschutting gaven tegen de wind. Dat patroon zit nog steeds in het oude dorp.
De eerste badgasten
In de negentiende eeuw kwam het zeebaden op, aangeprezen om gezondheidsredenen. Er werd een badhuis gebouwd en Zandvoort veranderde in een plaats waar de gegoede burgerij naartoe kwam. Naast de lage vissershuisjes verrezen villa’s, hotels en pensions. Die twee bouwsoorten staan in het oude dorp nog altijd naast elkaar.
De spoorlijn en de tram
Wat de badplaats echt op gang bracht, was bereikbaarheid. De spoorlijn vanuit Haarlem bracht bezoekers rechtstreeks naar het dorp, en later kwam er een tramverbinding met Amsterdam die het toerisme vervolgens verveelvoudigde. Dat station midden in het dorp is er nog steeds en het is nog altijd de reden dat Zandvoort makkelijker te bereiken is dan de meeste badplaatsen.
De oorlog
De Tweede Wereldoorlog is de scherpste breuk in de geschiedenis van het dorp. Zandvoort lag in de verdedigingslinie langs de kust en honderden panden werden gesloopt om plaats te maken voor bunkers en een vrij schootsveld. De bevolking werd grotendeels elders ondergebracht en de Joodse gemeenschap van het dorp werd weggevoerd, waarvan slechts een handvol mensen terugkwam. Ook de oude watertoren werd opgeblazen.
De wederopbouw
Na de oorlog moest een groot deel van het dorp opnieuw worden gebouwd. Er lagen ambitieuze plannen voor een badplaats die het hele jaar zou draaien, met brede pleinen en grote hotels. Wat er uiteindelijk kwam, was een soberder versie daarvan. Dat verklaart waarom het centrum van Zandvoort er anders uitziet dan andere oude kustplaatsen, met veel bebouwing uit dezelfde periode.
Wat je in het straatbeeld ziet
- Lage vissershuisjes en smalle steegjes in het oude dorp.
- Zandkleurige villa’s uit de tijd van de eerste badgasten.
- Wederopbouwarchitectuur in het centrum en langs de boulevards.
- Appartementengebouwen aan de kust uit de jaren van het massatoerisme.
- Een watertoren uit de wederopbouwperiode als herkenningspunt.
Het circuit als hoofdstuk
Kort na de oorlog werd in de duinen een racecircuit aangelegd, deels met puin van de gesloopte panden. Dat het dorp binnen enkele jaren van verwoesting naar een internationale racebaan ging, zegt iets over de energie van die tijd. Sindsdien is het circuit onderdeel van de identiteit van Zandvoort, naast het strand.
Zandvoort nu
Het dorp is nog altijd tegelijk woonplaats, badplaats, natuurgebied en evenementenlocatie. Dat levert spanning op, over drukte, over parkeren, over woningen die tweede huis worden en over de balans tussen bezoekers en bewoners. Precies die spanning is de moderne versie van de geschiedenis die hier al meer dan een eeuw speelt.
Het wapen met de haringen
Het gemeentewapen van Zandvoort is een blauw schild met drie gouden haringen, en dat is geen willekeurige versiering. Het verwijst rechtstreeks naar de visserij waar het dorp eeuwenlang van leefde. Dat wapen wordt al sinds de vroege negentiende eeuw ongewijzigd gebruikt en gaat terug op een nog ouder wapen van de heerlijkheid Zandvoort. Blauw en goud zijn daarmee de kleuren van het dorp.
Bentveld erbij
Naast Zandvoort zelf hoort ook het dorp Bentveld bij de gemeente, aan de landzijde tussen bos en duin. Dat is een compleet andere wereld dan de kust, met villabebouwing in het groen en zonder enige badplaatsdrukte. Het maakt de gemeente gevarieerder dan het beeld van zon, zand en zee doet vermoeden.
